سماور یک عبارت روسی به معنی «خود جوش» میباشد.

سَماوَر (به روسی: Самовар) وسیله‌ای معمولاً فلزی است که برای آماده کردن

چای به منظور نوشیدن بکار می‌رود. این ظرف دارای یک مخزن آب است که برای

آماده کردن چایو موارد دیگر همواره در حال جوشیدن نگهداشته می‌شود. واژه سماوراز زبان روسی آمده و در آن زبان معنی آن «خودجوش» است.

به‌طور سنتی، مرکز تولید سماور در ایران، شهر بروجرددر استان لرستانبوده‌است. بیشتر سماورهای تولید بروجرد از جنس ورشوو برنجهستند.

در دوره صفویه ابتدا قهوه به عنوان یک نوشیدنی وارد ایران شد و در زمان شاه عباس اول،

مصرفآن در دربار و برای پذیرایی از مهمانان معمول شد و آبدارخانه‌هایی به همین منظور دائر گردید.

در همین زمان در بیشتر شهرهای بزرگایران قهوه‌خانه‌های متعددی دائر گردید که محل

سرگرمی و میعادگاه شاعران، هنرمندان و… بود. به مرور زمان قهوه‌خانه در شمار یکی از واحدهای

معتبر صنفی درآمد و قهوه چی‌گری یکی از شغلهای رسمیو شناخته شده در جامعه گردید.

اغلب این مراکز را قهوه چیانی می‌گرداندند که از پهلوانان و لوطیان، جوانمردان، معتمدانیا ریش سفیدان محله به‌شمار می‌رفتند.

مؤلف تذکره الملوک در بیان مشاغل دوره صفویه از صاحب قهوه‌خانه نام برده و نوشته‌است

ادامه تاریخچه:

که قهوهدانهای طلا، نقره، مس، قرا آفتابه، قهوه بریان، پیاله و سینی تحویل مشارٌ‌الیه می‌شده همچنین برای وی مواجبی نیز تعیین می‌نمودند.

قهوه‌چی باشی به کسی گفته می‌شود که قهوه‌خانهیا آبدارخانه دربار را می‌گرداند و

در دوره قاجار منصب قهوه‌چی باشی‌گری را فقط به خدمتگزاران صدیق و وفادار و معتمد

خود اعطا می‌کردند. در آغاز احتمالاً از سماور برای تهیه قهوه استفاده می‌شده ‌است،

اما بعدها که چایوارد ایران شد از آن برای آماده کردن چای نیز استفاده گردید.

اولین سماور ساخت روسیه در شهرتولا (Tula) در تاریخ ۱۸۲۰ میلادی ساخته شد،

بعدها این شهر به عنوان مرکز تولید سماور روسیه مشهور گردید و تا تاریخ ۱۹۰۰

میلادی چهل کارخانه سماورسازی در آن فعالیت داشت. برخی از سماورهای روسی

دارای مهرهاییبه صورت منفرد یا مزدوج می‌باشند. این مهرها که اغلب دارای تاریخ هستند

نشان دهنده این است که کارخانه سازنده در نمایشگاه‌های برگزار شده در سال‌های

مختلف امتیازهایی از طرف حکومت وقت کسب نموده و مهر مورد نظر به نوعی مشخص‌کننده کیفیت و اهمیتکالا بوده‌است.

برای اولین بار سماور در دوره سلطنت شاهرخ نوه نادر شاه افشار وارد ایران شد و

تا پایان دوران صدارتامیر کبیر که وی صنعتگران ایرانی را به ساخت سماور تشویق کرد این وسیله از کالاهای وارداتی بود.

در اواخر دوره ناصرالدین شاه قاجار که نوشیدن چای عمومیتیافته بود، صنعت سماورسازی

در شهرها و روستاها و در میان عشایر رونق گرفت و دواتگران در ابتدا ابزار کتابت

را می‌ساختند، از آن پس انواع سماور و وسائل مربوط به آن مانند جام یا لگنچه و پارچ می‌ساختند.

گاهیسماور توسط ورشو سازان ماهر با آلیاژ نیکل و نقره ساخته می‌شد که همزمان با آن اسباب و وسائل تفننی برای نوشیدن چای نیز ابداع شد.

کاربری

اولین سماورهای ساخته شده بسیار سادهبودند اما بعدها در شکل‌ها و اندازه‌های

متنوع، بسته به نحوه استفاده مردم تولید گردیدند. بیشتر سماورهای کوچک در خانه‌ها

و دفاتر مورد استفاده قرار می‌گرفتند و برخی از آن‌ها در اندازه‌های بزرگتر برای استفاده

در مکان‌های عمومیمانند قهوه‌خانه‌ها، رستوران‌ها و قطارهای مسافربری و چهارراه‌ها

ساخته می‌شدند. سماورهایی که بیشتر در حمل ونقل از آن‌ها استفاده می‌شد دسته

و پایه‌هایشان تاشو بودند و برخی نیز محل خاصی برای پختغذا داشتند.

انواع

اینک انواع مختلف سماوراز جنس برنج، نیکل، نقره، استیل و… ساخته می‌شود که در

دوره‌های مختلف تغییراتی در این وسیله به وجود آمده‌است. در ابتدا سماورها دارای

ساختمانی بودند که عبارت از مخزنی برای جوش آوردن آب بود، اما میان مخزن

سماورهایزغالی تنوره یا لوله‌های عمودی برای روشن کردن زغال در آن تعبیه شده بود،

پس از آن همزمان با پیشرفت‌های تکنولوژی و استفاده از سوخت‌های نفت، گاز

و انرژی الکتریکی، سماورهای نفتی، سماور گازی و سماور برقی تولید شد. البته بعضی

از سماورهای زغالیرا نیز با اندکی تغییر و تعبیه یک مخزن نفت فیتیله دار در قسمت پایه

تبدیل به نفتی می‌نمودند. اما امروزه در شهرهای بزرگ با جایگزین شدن انرژی گاز و برق

به ندرت از سماورهای نفتی استفاده می‌شود. نگاهی به تاریخچهکشت چای نشان می‌دهد

که اولین بار در سال ۱۳۰۲ قمری، محمد حسین اصفهانی اقدام‌هایی برای وارد کردن

تخم و بوته چای به عمل آورد که به نتیجه نرسید و پس از وی کاشف السلطنه برای

وارد کردن بذر و نهال آن از هند اقدامکرد که در سال ۱۳۱۹ موفق شد اولین باغ چای

را در لاهیجان با همکاری دولت احداث کند. از آن پس صرف چای که قبلاً تشریفاتی بود،

به صورت تفننی به شکل یک رسم روزمره در هنگام صبحانه، نهار، شام و گاهی اوقات بین روز معمول گشت.

اکنون سماور یکی از وسائل ضروری است که بیشترانواع گازی آن مورد استفاده منازل،

شرکت‌ها، رستوران‌ها و… قرار می‌گیرد. مکان‌های عمومی و قطارها نیز از کتریهای

بزرگ برقی استفاده می‌شود. خاطره خوش سماور موجب شده‌است که امروزه به عنوان یک عنصرتزئینی دیده شود.